ประวัติโขน
ลักษณะบทโขน

ประเภทของโขน

 

 

 

           ศิลปะการแสดงโขนแต่เดิมมีอยู่ ๕ ประเภท คือโขนกลางแปลง โขนโรงนอก หรือโขนนั่งราว
โขนโรงใน โขนหน้าจอ และโขนฉาก ปัจจุบันนิยมแสดงเพียง ๓ ประเภท คือ โขนกลางแปลงโขนหน้าจอ
และโขนฉาก
สำหรับโขนโรงนอกหรือโขนนั่งราวที่ไม่ได้จัดแสดงเนื่องจากเป็นการแสดงโขนที่มีแต่บทพากย์
เจรจา ไม่มีบทร้อง และใช้ราวไม้กระบอกแทนเตียงสำหรับนั่ง ส่วนโขนโรงในก็เป็นศิลปะที่โขนหน้าจอนำไป
แสดงแล้ว
     โขนกลางแปลง
เป็นการแสดงโขนบนพื้นดินกลางสนามหญ้า
ไม่ต้องปลูกโรงให้แสดง ใช้ฉากตามธรรมชาติ เช่น
ต้นไม้ เป็นต้น โขนกลางแปลงมีกำเนิดมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี แต่เดิมการแสดงดำเนินเรื่องด้วยการพากย์เจรจาแต่ในสมัยปัจจุบันนี้ได้นำเอาศิลปะการแสดงโขนโรงในที่มี
การขับร้องและจับระบำรำฟ้อนเข้าไปแสดงในโขนกลางแปลง ทำให้ศิลปะการแสดงโขนกลางแปลงเป็นแบบ
เดียวกับโขนโรงใน เพียงแต่สถานที่แสดงเท่านั้นที่ผิดกันคือ โขนโรงในแสดงบนเวที ส่วนโขนกลางแปลงแสดง
กลางสนามหญ้า
ดนตรีประกอบการแสดงใช้วงปี่พาทย์เครื่องใหญ่หรือเครื่องคู่ก็ได้สุดแท้แต่ฐานะของงานในสมัยโบราณวง  พาทย์จะต้องมีอย่างน้อย ๒ วงผลัดกันบรรเลงเนื่องจากสนามกว้างแสดงไปใกลปี่พาทย์วงใด
ปี่พาทย์วงนั้นก็บรรเลงให้ตัวโขนแสดง ปัจจุบันมี เครื่องขยายเสียงได้ยินไปทั่วบริเวณ จึงมีวงปี่พาทย์เพียงวงเดียว
ลักษณะเครื่องแต่งกายของตัวโขน จะแต่งกายแบบยืนเครื่องพระ นาง ยักษ์ และลิง
 ลักษณะท่ารำ มีทั้งการเต้นและการร่ายรำอย่างการแสดงละครในความยาวของการแสดง สามารถแสดงได้ตั้งแต่ครึ่งชั่วโมงไปจนถึง ๔ ชั่วโมง
    โขนหน้าจอ
เป็นการแสดงโขนที่แสดงอยู่บนเวทีหน้าจอผ้าขาว
ซึ่งแต่เดิมเป็นจอสำหรับแสดงหนังใหญ่ ต่อมามีการแสดงโขนสลับกับการแสดงหนังใหญ่ในบางตอน และในที่สุดก็เป็นการแสดงโขนเพียง
อย่างเดียว จอผ้าขาวที่เคยใช้แสดงหนังใหญ่ก็ยังคงอยู่ในลักษณะเดิมเพียง
แต่เจาะช่องทั้งสองข้างทำเป็นประตูสำหรับตัวโขนเข้าออกทางด้านขวามือของเวทีจากขอบประตูเขียน
ภาพ
เป็นพลับพลาพระราม ทางด้านซ้ายมือของเวทีเขียนภาพเป็นปราสาทราชวัง สมมติเป็นกรุงลงกา
และเมืองยักษ์ การแสดงดำเนินเรื่องโดยการพากย์เจรจา ในสมัยต่อมาเพิ่มการขับร้องตามศิลปะ
การแสดงโขนโรงในเข้าไปด้วย
ดนตรีประกอบการแสดง ใช้วงปี่พาทย์เครื่องคู่ หรือเครื่องใหญ่ สุดแท้แต่ฐานะของงาน วงดนตรีจะตั้งอยู่บนเวทียกพื้นต่ำกว่าเวทีโขนทางด้านหลังจอโขน
ลักษณะเครื่องแต่งกายผู้แสดงโขนหน้าจอแต่งกายยืนเครื่องพระ นาง ยักษ์ และลิง เช่นเดียวกับการแสดงโขนกลางแปลงลักษณะท่ารำ มีทั้งการเต้นของฝ่ายยักษ์ ฝ่ายลิง และการร่ายรำ ตามแบบละครในของฝ่ายพระและฝ่ายนางความยาวของการแสดง เช่นเดียวกับการแสดงโขนกลางแปลง
คือ แสดงได้ตั้งแต่เวลาครึ่งชั่วโมงไปจนถึง ๔ ชั่วโมง
    โขนฉาก
การแสดงโขนโรงในที่แสดงโดยมีม่านกั้นทางด้านหลังอย่างการแสดงละครในและดำเนินเรื่องด้วย
การพากย์เจรจา
และขับร้องนั้น ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๕ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โขนโรงในจึงวิวัฒนาการมาเป็น
การแสดงโขนฉาก
โดยมีผู้คิดสร้างฉากประกอบการแสดงโขน เช่นเดียวกับการแสดงละครดึกดำบรรพ์ ศิลปะการแสดงโขนฉากเช่นเดียวกับโขนโรงในทุกประการ แต่การแสดงโขนฉากจะแบ่งเรื่องราวที่แสดง
ให้เหมาะกับฉากตามท้องเรื่อง บทประกอบการแสดงโขนฉากจะจัดทำไว้
อย่างสมบูรณ์ ผู้พากย์เจรจาและขับร้องจะพากย์เจรจา
และขับร้องไปตามบทที่แต่งไว้
ดนตรีประกอบการแสดง ใช้ปี่พาทย์เครื่องใหญ่ หรือปี่พาทย์เครื่องคู่
 ลักษณะเครื่องแต่งกาย เช่นเดียวกับโขนกลางแปลงและโขนหน้าจอ
ลักษณะท่ารำ เป็นการเต้นของฝ่ายยักษ์ ฝ่ายลิง ส่วนฝ่ายพระและฝ่ายนางรำแบบละครในความยาวของการแสดง ตั้งแต่ครึ่งชั่วโมงจนถึง ๒ ชั่วโมงครึ่ง

                   

         


                   

คณะผู้จัดทำ

banramthai.com

finearts.go.th
bankhonthai.com